Jaro de la Taja Budaisma Erao (B.E.) = Jaro de la Komuna Erao (K.E.) + 543 jaroj

per Esperanto

de Viktor Medrano

Mi kreskas en Filipinoj ĝis mi aĝas 10 jarojn. Mi iras al privata lernejo, La Salle, kiu estas Romkatolika institucio. Mi lernas preĝi per rozario, diri "Saluton, Maria", kaj fari multajn supraĵajn aferojn pri la religio. Sed ĉar mi estas juna, tio ne pli profundiĝas.

Kiam mi estas 10-jaraĝa, mia familio kaj mi translokiĝas al Kanado. Baldaŭ, miaj gepatroj asociiĝas kun Filipinaj eksterpatrujuloj, kiuj konvertiĝis al Protestantaj religioj, tipe Baptista. Miaj gepatroj konvertiĝas al Baptistoj kiam mi estas en mezlernejo. Baldaŭ, ekzistas premo por konformiĝi. Kiel mi estas "bona knabo" ĉi-tiutempe, mi iru al Protestanta preĝejo kune kun ili. Sed neniom da la prelegoj inspiras min. La tuta Kristana doktrino pri antropomorfisma persona dio ŝajnas stranga al mi, aŭ ne alloga. Mi opinias, ke dio ne estus homeca aŭ personeca. Mi ankaŭ opinias, ke ĉiopova dio ne havus la egoisman bezonon esti adorata de ĝiaj kreitaĵoj, sed esti admirata estus pli bone. Ĉiuokaze, ĉi-tiutempe, mia mentoro estas sinjoro Spock, la logika scienca menso. Estas preskaŭ tute science tra mezlernejaj kaj universitataj jaroj. Mi ne konvertiĝas al Protestantismo.

Revolucio okazas en mia menso post universitato kiam mi postenas en Tokio pro labori kiel programara inĝeniero. Subtilaj Orientaj aferoj afekcias min. Mi havas plene da ŝancoj viziti Ŝintoajn sanktejojn kaj Budaismajn templojn. Mi pli interesiĝas pri Orienta filozofio.

Mi komencas pli da studoj pri Budaismo post kiam mi revenas al Kanado. La filozofio pli taŭgas mian vivmanieron. Mi lernas pri la tielnomataj Kvar Noblaj Veroj, kiuj centriĝas sur la ideo, ke, unue, ekzisto estas plene da suferado (dukkha); due, suferado venas el dezirado; trie, suferado povas finiĝi; kaj kvare, ekzistas metodologio por fini suferadon. Ĝi ŝajnas realeca religio. Mi malkovras, ke dum Kristanismo estas bazata sur savado pro pekoj, Budaismo estas bazata sur savado pro suferado. Ĝi intrigas min. Dukkha per la Palia aŭ duhka per la Sanskrita havas larĝan gamon da signifoj; krom suferado, ĝi povus signifi ankaŭ mildan agacadon, malkontenton, kaj tiel plu.

Budaismo havas ankaŭ la ideon pri malkonstanteco, aniccā per la Palia aŭ anityā per la Sanskrita; "ĉiuj formiĝoj estas malkonstantaj"—"sabbe sankhārā aniccā" per la Palia. Oni malfeliĉiĝas kiam onia favorita aparato detruiĝas, interrilatoj finiĝas, dorlotbesto mortas, dolĉa antikva domo malkonstruiĝas, kaj tiel plu. Tiel estas la malkonstanteco de vivo. Kiam mi akceptas ĉi tiun doktrinon, mi pli saniĝas apartiĝi de aĵoj kaj aferoj.

Alia ĝenerala Budaisma koncepto estas sūnyatā per la Sanskrita aŭ suññatā per la Palia; ĝi estas la nuleco de ĉiuj aferoj. Nenio ekzistas esence. La Kora Sutro diras, ke "formo estas nuleco, nuleco estas formo". Dume, samsāra estas la malo de nirvāna. Samsāra, senĉesa vagado, estas la mondo en kiu oni nun vivas, la mondo de iluzio, aŭ eble la spiraloj da renaskiĝoj. Per Budaismo, oni provas eskapi samsāra-n por atingi la lastan celon, la malekziston de avareco, malamo, kaj iluzio; ĉi tiu celo nomiĝas nirvāna per la Sanskrita aŭ nibbāna per la Palia. Ĉi tiu atingo estas unu formo de iluminiĝo. En la Zen-sekto de Budaismo, oni aŭdas pri alia, kiu nomiĝas satori per la Japana. Ĝi estas subita abrupta evento atingebla en onia vivo; estas io kiel la plej brila ideo, kiun oni povas havi, sed sen la ideo; oni ne povas esprimi ĝin per vortoj. Zeno estas vere malsama kompare al aliaj Budaismaj sektoj ĉar gi evitas vortcentran pensadon. Zeno estas Budaismo pasinte influita de Taoismo.

La "koano" estas Zena paradoksa pensa ekzerco pri nesolvebla problemo per racieco kaj per intelekto. Laŭ tiu religia tradicio, per tio, oni forigu la limon inter la konscia kaj la nekonscia en la psiko, ĉar ĝi subite iluminas la menson. Fama koano estas: "Du manoj aplaŭdas kaj ekzistas sono; kio estas la sono per unu mano?". Tio estas parola tradicio el la Zenisto, Hakuin Ekaku (1686-1769 K.E.). Koano estas Japane kōan, Ĉine 公案 gōng-àn, Koree gong'an, Vjetname công án.

La plej centraj pensoj de Budaismo laŭ Vikipedio estas la Kvar Noblaj Veroj:

«

»

Scivoleme, mi legas pri Hinduismo pro kompari kun Budaismo. En politeisma Hinduismo, ekzistas ĉioampleksa dio, kiu nomiĝas Brahma, kiu estas la Kreanto, parto de la Triopo, kiu inkluzivas de Viŝnu, la Konservanto; kaj de Ŝiva, la Detruanto. Rigortraktite Budaismo kontraŭe agnoskas nenian Mastran Dion, personigitan kun homecaj atributoj: ĵaluzeco, pardonemeco, afableco, kolereco, kaj tiel plu. Budaismo konsentas, ke ĝi mem ne povas plene ekspliki tiun, kiu la dio estas, aŭ tiujn, kiuj la dioj estas, kaj ĝi ne penas fari tiel. Budaismo estas ne diocentra.

En Hinduismo, ekzistas kredo pri Ātman, la Eterna Animo aŭ Memo, kiu estas esence la sama kiel la ĉiea Fundamenta Realo, Brahman, kiun oni ne devas konfuzi kun Brahma. Budaismo kontraŭe havas kredon pri Anātman, la Ne-memo, la Senmemeco, aŭ la Memo kiel Iluzio. Ĉi tiu centra Budaisma doktrino, Anātman per la Sanskrita aŭ Anattā per la Palia, instruas, ke "nek en korpaj kaj mensaj fenomenoj, nek ekster ili, povas troviĝi iu ajn afero, kiu en la fundamenta senco povus esti rigardata kiel mem-ekzistanta reala ego-ento, animo, aŭ ajna alia restanta substanco"—per Budaisma Vortaro de Nyanatiloka. Budaismo instruas, ke ĉiu havas senĉesan "fluon de konscio", ne vere animon.

Ĵainismo, alia Orienta religio, havas tion, kio estas la bonega koncepto pri Anekāntavāda, malabsolutismo aŭ multpunkteco; ĝi signifas, ke oni povas fari nenian pretendon pri absoluta vero; ĉiuj veroj dependas sur variaj perspektivoj kaj, do, ĉiu scio estas parta. Ekzistas klasika tradicia rakonto pri blindaj homoj tuŝantaj elefanton kaj provantaj priskribi tion, kio ĝi estas. Ĉiu homo donas malsaman priskribon depende sur tio, kion li tuŝis: la rostro, la flanko, la dentego, kaj tiel plu. Ĉiuj estas validaj, sed neniu povas difini la tutan elefanton. Ĉi tiu paradigmo rememorigas pri la Hinduisma Ātman, la Eterna Memo, kaj pri la Budaisma Anātman, la Ne-memo. La Ĵainoj kredas, ke la perspektivo pri la konstanta memo kaj la perspektivo pri la malkonstanta memo estas malsamaj, sed egale validaj; ambaŭ povas esti veraj simultane.

La Hinduoj disiĝas al du grupoj: la personistoj kaj la nepersonistoj. La nepersonistoj kredas, ke Dio estas nepersona ento kiel Brahman, kaj la personistoj kredas, ke Dio estas persona ento en la ĉefa formo de Kriŝna. Ĉinoj nomas la nepersonan enton Tiāndì aŭ Ĉielo-kaj-Tero, la Universo.

Nu, el Ĉinujo estas Taoismo, la Filozofio de la Kvin Elementoj: Akvo, Fajro, Ligno, Metalo, kaj Tero, kiuj simboliĝas orde per la koloroj Nigro-Bluo, Ruĝo, Verdo-Bluo, Blanko, kaj Flavo. Taoismo estas ĉarma filozofio. La Tao estas ia speco de trapenetranta forto en la universo, ekzistante en ĉiuj aferoj. Ĝi ekvilibrigas la mallumon Jino kaj la lumon Jango. La Tao ne estas Mastra Dio. Taoismo instruas la ideon de wúwéi aŭ "ne fari", de ne esti reagema, de esti pli pasiva al psikosociaj mediaj fortoj, de "fleksiĝi laŭ la vento", kaj de "ne lukti kontraŭ la fluo".

Ekzistas kelkaj skoloj de Taoismo. Kvankam plejparto da Taoismaj skoloj instruas ian pasivecon, ekzistas la tielnomata "Fajrskolo" en Taoismo. Ĝi instruas esti pli aktiva.

Revenado estas la natura movado de la Tao. Ĉiuj aferoj devenas de la Tao kaj devas reveni al ĝi. Taoisma meditado postulas revenadon al la origino aŭ la fonto por atingi trankvilan Iluminiĝon. Esence sensanĝiĝanta estas naturo. Koni konstantecon estas sagaco kaj ne koni ĝin estas katastrofo. Oni celas simplecon kiel nehakitan krudan lignon. Taoistoj ankaŭ celas senmortecon, inkluzive de la fizika speco. La nobla gruo simbolas ĝin.

Taoistoj kredas ankaŭ, ke ĉiu persono havas du specojn da animoj, la sep Jin-animojn, kiuj produktiĝas ĉe koncipo, kaj la tri Jang-animojn, kiuj kuniĝas kun la Jin-animoj ĉe naskiĝo. Kiam ili kuniĝas en harmonia unio, vivo floras; kiam ili apartiĝas, malsano aŭ morto okazas. La Skolo de la Higieno pri Internaj Dioj kredas, ke 36 000 dioj aŭ shén loĝas en la makrokosmo kaj en ĉiu homa korpo. La shén estas kontrasto de guǐ, kiuj estas friponaj demonoj, formitaj el Jin-animoj de mortintoj. Parenteze, la Hinduoj de Barato kredas, ke ekzistas dia grajno en ĉiu homa ento. Taoismo estas formo de animismo.

Numerologio estas pseŭdoreligio en multaj kulturoj. En Orientazio, la nombro 4 gravas ĉar en multaj lingvoj tie la vorto por 4 tre sonsimilas al la vorto por "morto". Sed en almenaŭ unu Ĉina lingvo, Chiu Chow, la vorto por 4 sonsimilas al la vorto por "jes", do ĝi estas pozitiva. En aliaj Ĉinaj lingvoj kaj la Japana lingvo, la situacio malsamas kaj la vorto por 4 sonsimilas al la vorto por "morto". Tamen, en la Japana kulturo, la nombro 4 gravas ĉar la morto estas sankta kaj mistera. Ĝi ne havas necese negativan kunsignifon. En biologio, oni lernas, ke la kodo de vivo, la DNA, uzas 4-literan alfabeton. Do, almenaŭ en biologio, scienco, 4 estas viva nombro...

Kiom da dieco homoj havas? Kian diecon homoj havas? En la Kristana Biblio, la aserto "Vi estas dioj" aperas en Psalmo 82:6 kaj Johano 10:34. Kelkaj interpretoj diras, ke ĉi tiu aserto rilatas al homoj ĝenerale, aŭ al kelkaj homoj, aŭ eĉ al anĝeloj. La debato daŭras, sed multaj laikoj ignoras ĉi tiun informon. Kvankam Kristanoj konscie asertas, ke Kristanismo estas monoteisma religio, por kelkaj, ĝi estas politeisma almenaŭ ĉe la subkonscia nivelo, speciale en kelkaj sektoj kiel en Katolikismo, kie ekzistas multaj sanktuloj kaj la Patrino Maria estas subkonscie diino.

Kredantoj de la ampleksa Antikva Egipta politeisma religio kredas, ke homo estas kunmetita de la ha—la mortema korpo—kaj de kvin subtilaj preskaŭ-diaj elementoj: la ib—la metafizika koro; la sheut—la ombro; la ren—la nomo; la ba—la animo; la ka—la spirito aŭ duoblo; kaj de la akh—la magia efikulo. La aliaj animoj inkluziviĝas de la aakhu, la khaibut, kaj la khat. Do, la koncepto pri la animo-spirito en Antikva Egiptujo estas malsimplega.

En Voduismo, la lwa estas supernaturaj estaĵoj ĉie en naturo—en arboj, riveroj, montoj, aero, fajro, kaj eĉ homaj korpoj. La zonbi estas la vivantaj mortintoj. Ĉiu persono havas du animojn, inkluzive de la ti bon anj—la malpli granda—kaj de la gwo bon anj—la pli granda. Post la morto de persono, la ti bon anj eble povas reveni al Dio, dum la gwo bon anj vagas senripoze.

La politeismaj Eskimoj kredas, ke krom personaj animoj, kaj variaj fantomoj kaj spiritoj, kiuj loĝas en la Arkta tundro, ekzistas ankaŭ "nomaj animoj". Persona nomo havas propran animon, gardantan spiriton al la nomposedanto. Eskimo povas havi multajn nomojn.

Ĉie en la Arkta tundro, la Eskimoj konstruas strukturojn el rokoj, ostoj, kaj tiel plu; tiuj nomiĝas per la Inuktituta lingvo inuksuit, singulare inuksuk, kiu estas "tiu, kiu agas en la kapacito de persono". Ĝi estas spirita gvidanto, formo de komunikilo, en la malvarmega dezerto. Simile al inuksuk, sed en "la formsimileco de homo", estas la roka innunguaq, plurale innunguait. La inuksuapik estas la plej bela speco de inuksuk. La inuksullarik estas antikva kaj tre grava inuksuk, konstruita pratempe de la Tunniit, la Pra-Eskimoj.

Fondita de la Profeto Zarathustra, la antikva Persa religio Zoroastrianismo kredas pri la duismo inter Bono kaj Malbono. La spirito de detrua forto, Angra Mainyu, kontraŭas la spiriton de krea forto, Spenta Mainyu. La universo estas batalgrundo inter la du fortoj. Zoroastrianoj dediĉas sin al la Triopa Pado: "Bonaj pensoj, bonaj vortoj, bonaj agoj".

Ĉu mi kredas pri renaskiĝo aŭ metempsikozo? Aŭ ĉu mi kredas, ke kiam mi mortos, estos nur silenta trankvila nenio? Aŭ ĉu mi renaskiĝos en Sukhāvatī, la Regno de Beateco, pri kiu la Purlanda Sekto de Budaismo kredas, ke ĝi kondukas al Iluminiĝo? Aŭ ĉu mi renaskiĝos en iu el la belegaj mondoj de la Hindua Vaikuntha? Pri ĉi tiuj aferoj, mi nur diru "Mi ne scias" kaj lasu tiel. Pri ĉi tiuj aferoj, mi estas agnostikulo ĉar oni ne povas pruvi aŭ malpruvi. Tamen, naturaj aferoj venas spirale. Tion oni intuicias.

En la branĉo Mahāyāna de Budaismo, ekzistas koncepto pri la Dharmakāya Buddha, la Reala Korpo, la Budaa Menso, la Unu Menso. Ĉiuj aferoj estas nur ondetoj aŭ malaperemaj bobeloj en la oceano de ĉi tiu Unu Menso. En ĉi tiu mondperspektivo, vivo estas nur bobelo.

Ĉu mi estas vegetarano? Ne, mi ne estas. Mi ja fojfoje manĝas porkaĵon kaj bifstekon, kvankam mi preferas kokaĵon kaj marmanĝaĵojn. Dum kelkaj vegetaranoj pretendas, ke karnmanĝado estas "malbona karmo" pro mortigi bestojn, mi mem ne diskriminacias inter bestoj, plantoj, kaj fungoj. Preskaŭ-vegetarana amikino diris al mi, "Sed karoto ne havas Buda-naturon". Nu, mi opinias, ke ekzistas viva forto aŭ energio en ĉiuj aferoj, eble eĉ en rokoj, kio estas perspektivo de Japanaj Ŝintoanoj kaj eĉ pratempaj indiĝenoj en Ameriko, Afriko, Azio, Aŭstralio, kaj la Pacifikaj insuloj. Eĉ en Eŭropo, ekzistas animismo, kiel Viko. En Ŝintoo, la energiaj spirit-animoj, kiuj loĝas ĉie en naturo, nomiĝas kami. Ŝintoo estas formo de animismo.

Japanaj Ŝintoanoj kredas la filozofion pri ichirei shikon, "unu spirito, kvar animoj" de ĉiu persono. Ĉiu animo aŭ spirito havas specifan rolon. Pureco aŭ senrubeco estas centra koncepto en Ŝintoo ĉar ien ajn, kie estas malpure aŭ rubece, fizike aŭ psike, kami ne sanktvizitas. Efektive, ĉiu persono havas potencialon fariĝi kami. La postvivo havas kelkajn eblojn por la reikon, la spirit-animo de ĉiu persono: La postvivo en la eterna lando aŭ la radika lando troviĝas for trans la oceano; tie, eterna juneco daŭras. Alidestine, la postvivo en la kaŝata mondo aŭ la astra mondo kontrastas nian videblan materialan mondon. Alicele, la postvivo en la morta lando troviĝas en la submondo. Aliire, la postvivo ĉe la monto estas tie, kie oni fariĝas kami gardanta pri sia familio tra generacioj. En Japanujo, oni ofte vidas en natura medio belajn pordegojn, kiuj nomiĝas torii; tiuj simbolas la aliron al la spirita mondo.

En multaj lokoj en la mondo, religioj estas ofte miksataj. En Japanujo kaj Tajlando, oni povas esti samtempe animisto kaj Budaisto. En Bali, oni povas esti samtempe animisto kaj Hinduo. Ekzistas aliaj kombinaĵoj tra la mondo.

En 2545 B.E., 2002 K.E., mi komencas studi meditadon ĉe mia najbara Taja Budaisma templo, kiu instruas la tradicion Theravāda. Tio vere malfermas pordojn por mi. Mi lernas, ke meditado pli fortigas la menson. La specoj de medito, kiujn mi studas, nomiĝas samādhi (koncentriĝo) aŭ samatha (trankvileco), kaj vipassanā (akravideco). Iri al tiu templo estas la unua fojo, ke mi vere socie mergiĝas en la dharma, la Budaismaj instruoj.

Ĉirkaŭ la fino de 2547 B.E., 2004 K.E., mi iomete interesiĝas pri monoteismaj religioj, kiuj inkluzivas de Islamo, Bahaismo, Kristanismo, Judaismo, kaj Sikhismo. Po 6 dolaroj, mi aĉetas la libron Baza Juda Enciklopedio kaj trovas kelkajn rimarkindaĵojn. Mi malkovras, ke Judoj kredas, ke ĉiu naskiĝas sen peko kaj ke neniu estas sub la servuto de pekoj, kaj ili ne kredas pri la "origina peko" kiel Kristanoj. La enciklopedio asertas, ke "lernado estas la insigno de la Judo; lia krio estas por justeco; lia fervoro estas por la vero; kaj lia signo estas kompato". Kontraŭ populara kredo, ekzistas konvertitoj al Judaismo, kiuj nomiĝas ger.

Rimarkindaĵo pri Bahaismo estas la deklaro de la Profeto Bahá'u'lláh, ke por atingi la Plej Grandan Pacon, la nacioj de la mondo instruu internacian helplingvon, ĉu ĝi estas natura aŭ artefarita. La Tabulo de Ishráqát deklaras, ke oni instruu ĝin "al la infanoj en ĉiuj lernejoj de la mondo, tiel ke la mondo fariĝu unu lando kaj unu hejmo". Estus certe saĝe.

Kelkaj religioj estas Mesiaj; tio estas, ke oni atendas dian eraon aŭ dian personon por instrui aŭ paradizigi la mondon. Tio temas pri la "Mesia Erao" aŭ la "Mesio". Hinduoj kredas pri multaj avataroj, Sanskrite avatāra, kiuj estas la descendoj de gravaj spiritaj estaĵoj el la Ĉielo al la Tero pro speciala celo. Kriŝna kaj la historia Budao estas du el multaj avataroj.

Mia koncepto pri dio aŭ dioj estas malsama kompare al plejparto da organizitaj religioj. Mi pensas, ke dio aŭ dioj estas preter genro: maskla, femala, aŭ aliaj. Eble ili povas vesti sin en iu ajn genro. Ĝi aŭ ili estas preter nombro: nulo al infinito. Genro kaj nombro estas homaj limoj. Eble ekzistas hierarkio de plialtkonsciuloj preter la homa nivelo, sed ĉu oni nomas ilin "dioj" dependas al la kredanto. Kvankam "politeismo" estas la ĝenerala ombrela vorto por la kredo pri multaj dioj, ekzistas la vorto "henoteismo", la kredsistemo, en kiu oni agnoskas la ekziston de multaj dioj, sed rigardas unu specifan dion kiel la dion de sia familio aŭ tribo, lasante aliajn diojn malĉefaj por si. En Budaismo, oni povas esti teisto aŭ ateisto.

Fundamente, eble la tuta universo estas dio kaj dio estas la tuta universo; tio nomiĝas "panteismo". Aŭ eble dio inkluzivas de la universo; alivorte, dio estas la universo mem kaj preter ĝi aŭ plua al ĝi; tio nomiĝas "panenteismo". Povas ekzisti aro da universoj, kiu alie nomiĝas multuniverso aŭ meta-universo. Tion konceptas multaj fizikistoj. La vorto "panenteismo" venas el la Helena: πᾶν (pân) "tuto"; ἐν (en) "en"; kaj θεός (theós) "Dio"; "tuto-en-Dio". Panenteismo estas koncepta plilarĝigo pri panteismo.

Mi renkontas larĝan gamon da Budaismaj sektoj—tiuj de la branĉo Mahāyāna: Zena kaj Purlanda; kaj tiu de la branĉo Theravāda. Mi ankaŭ legas la Hinduan sanktan libron Bhagavad-Gītā—speciale de la interpretanto A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupāda—per la perspektivo de Hare Kriŝna kaj ĝi plaĉas al mi. La spirita vojaĝo estas senĉesa.

La spirita vojaĝo inkluzivas de mia genealogio. Per tradicia antropologio, mi estus multrasa miksaĵo de Mongolojda, Kaŭkazojda, kaj Aŭstralojda rasoj. Mongolojdo estas de la Hanaj Ĉinoj. Kaŭkazojdo estas de la Hispanoj, Grekoj, Judoj, kaj Portugaloj. Mi estas ankaŭ parte Malajo, la Filipina Indiĝeno. Malajoj estas konsiderataj kiel Sudaj Mongolojdoj. Antaŭlonge, la Sudaj Mongolojdoj ekspansiis en Sudorientan Azion, parte anstataŭigante kaj parte asimilante la indiĝenajn Aŭstralojdojn. Miaj prauloj vojaĝis longe tra la eonoj...

Kion mi lernas el ĉio de ĉi tiu spirita esploro? Estas multe. Io grava estas, ke vivo estas persone signifoplena, sed sensignifa simultane. Ekzistas du flankoj de monero. Oni vivas sur eta punkto en universo tre vastega kaj ĉiam ŝanĝiĝanta. Sed oni atribuas sian propran signifon al vivo. Fojfoje, mi pensas, ke la universo estas nur arto kiel pentraĵo aŭ skulptaĵo...

Nu, nur scienco estas la strikte memkorektanta paradigmo, kiun multaj renkontas. Ĉu scienco estas nigra aŭ blanka? Ĉu scienco estas blanka aŭ nigra? Tio dependas de malfacileco. Ofte, nigro ligas kun malfacileco, dum blanko kun facileco. Blanko ligas kun brila kompreno, dum nigro kun tuta mistero. Scienco estas io, kio rampas en la mallumo kaj subite saltas al la lumo pro scio.

La 12an de decembro de 2550 B.E., 2007 K.E., mi korespondas kun Kevyn Bello, mia samideano, pri religio:

«

Mi pensas, ke legado pri malsamaj religioj el libroj kaj tiel plu estas tre bonega ideo, sed vi eble jam atingis la punkton de eventualo, kion tipe intelektuloj kiel ni atingas, ke ni devas formuli niajn proprajn ideojn pri la temo pri dioj, animoj, kaj spiriteco, kaj ne fidi al normigitaj opinioj el ekzistantaj kredoj, kiuj estas nur homfaritaj konstruaĵoj. Tio povus esti dinamika procezo, kiu neniam haltas. Realo eble estas vere malsimpla kaj tordiĝita ekzakte kiel vi lernas el viaj klasoj pri Kemio, Fiziko, kaj Biologio. Sed redire, bonas pli legi pri spiritaj temoj kaj diskuti kun aliaj.

»

Lasta modifo je 2553.03.21 B.E., 2010.03.21 K.E.

Kopirajto © 2546-2553 B.E., 2003-2010 K.E. de Victor Medrano

El Vikipedio

La Sistemo Internacia de Unuoj estas la ĉefa sistemo de mezuro en la mondo. Ĝi estas konata sub la mallongigo SI, origine el la franclingva Système international d'unités, sed uzata ankaŭ alilingve. Ĝi estis establita en 1960 kiel moderna versio de la metra sistemo.

SI estas uzata ĉie por ĉiuj mezuroj en scienco, industrio, kaj komerco; la sola grava escepto estas Usono, kie la tradiciaj brit-devenaj mezurunuoj ankoraŭ regas en la ĉiutaga vivo. Ankaŭ en Britio la malnovaj unuoj plu rolas. Eĉ se iuj landoj uzas malnovajn unuojn en la ĉiutago, tiuj jam ĉie estas difinitaj per unuoj de SI. Ekzemple, la usona-brita colo estas difinita ekzakte egala al 0,0254 metroj, kaj tial ĝi estas rekte dependa de la difino de metro.

La sistemo estas konstruita sur bazo de sep fundamentaj unuoj: la metro, kilogramo, sekundo, ampero, kelvino, kandelo kaj molo.

La tuta SI konsistas el aro da mezurunuoj kune kun aro da prefiksoj. Estas du grupoj de unuoj: la sep bazaj unuoj por sep fizikaj grandoj (kun fizikaj dimensioj inter si sendependaj) kaj multaj derivitaj unuoj konstruitaj el la bazaj. SI agnoskas ankaŭ kelkajn ekster-SI-ajn unuojn por uzo kun la sistemo. SI-prefikson oni povas meti antaŭ unuonomon por nomi multoblon de la unuo. Ekzemple, kilo- signas mil-oblon kaj tiel kilometro egalas al mil metroj, mili- signas milon-oblon kaj tiel milimetro estas milono de metro. Ĉiuj SI-prefiksoj signifas multobligon aŭ dividon per potenco de 10.

Ekzistas ankaŭ aliaj versioj de la metra mezursistemo: La CGS-sistemo prenas centimetron, gramon kaj sekundon kiel la bazajn unuojn (la nomon CGS donas la komencliteroj de la ĉefunuoj). Ĝi estis, kaj iam ankoraŭ estas, uzata por certaj sciencaj celoj. Evoluis ankaŭ sistemoj, kiuj normigis metron, kilogramon kaj sekundon (MKS) kiel la bazajn unuojn. La MKSA-sistemo, kiu aldone havas amperon en sia bazo, formis la elirpunkton por la Sistemo Internacia de Unuoj

Bazaj unuoj

La sep bazaj fizikaj mezurunuoj

Derivitaj unuoj

Unuoj sen speciala nomo

Vidu ankaŭ

• UTC
• Prefiksoj de SI, = Dekoblaj kaj dekonaj unuoj
• Mezurunuoj
• Mezuriloj, angla mezuro

Eksteraj ligiloj

  Internacia Buroo pri Pezoj kaj Mezuroj - SI Plena prezento de SI en la lingvoj franca kaj angla. En okazoj de dubo pri ĝusta interpreto, validas ĉiam la franca teksto de la dokumentoj.

per Esperanto

de Viktor Medrano

Mi kreskas en Filipinoj ĝis mi aĝas 10 jarojn. Mi iras al privata lernejo, La Salle, kiu estas Romkatolika institucio. Mi lernas preĝi per rozario, diri "Saluton, Maria", kaj fari multajn supraĵajn aferojn pri la religio. Sed ĉar mi estas juna, tio ne pli profundiĝas.

Kiam mi estas 10-jaraĝa, mia familio kaj mi translokiĝas al Kanado. Baldaŭ, miaj gepatroj asociiĝas kun Filipinaj eksterpatrujuloj, kiuj konvertiĝis al Protestantaj religioj, tipe Baptista. Miaj gepatroj konvertiĝas al Baptistoj kiam mi estas en mezlernejo. Baldaŭ, ekzistas premo por konformiĝi. Kiel mi estas "bona knabo" ĉi-tiutempe, mi iru al Protestanta preĝejo kune kun ili. Sed neniom da la prelegoj inspiras min. La tuta Kristana doktrino pri antropomorfisma persona dio ŝajnas stranga al mi, aŭ ne alloga. Mi opinias, ke dio ne estus homeca aŭ personeca. Mi ankaŭ opinias, ke ĉiopova dio ne havus la egoisman bezonon esti adorata de ĝiaj kreitaĵoj, sed esti admirata estus pli bone. Ĉiuokaze, ĉi-tiutempe, mia mentoro estas sinjoro Spock, la logika scienca menso. Estas preskaŭ tute science tra mezlernejaj kaj universitataj jaroj. Mi ne konvertiĝas al Protestantismo.

Revolucio okazas en mia menso post universitato kiam mi postenas en Tokio pro labori kiel programara inĝeniero. Subtilaj Orientaj aferoj afekcias min. Mi havas plene da ŝancoj viziti Ŝintoajn sanktejojn kaj Budaismajn templojn. Mi pli interesiĝas pri Orienta filozofio.

Mi komencas pli da studoj pri Budaismo post kiam mi revenas al Kanado. La filozofio pli taŭgas mian vivmanieron. Mi lernas pri la tiel nomataj Kvar Noblaj Veroj, kiuj centriĝas sur la ideo, ke, unue, ekzisto estas plene da suferado (dukkha); due, suferado venas el dezirado; trie, suferado povas finiĝi; kaj kvare, ekzistas metodologio por fini suferadon. Ĝi ŝajnas realeca religio. Mi malkovras, ke dum Kristanismo estas bazata sur savado pro pekoj, Budaismo estas bazata sur savado pro suferado. Ĝi intrigas min. Dukkha per la Palia aŭ duhka per la Sanskrita havas larĝan gamon da signifoj; krom suferado, ĝi povus signifi ankaŭ mildan agacadon, malkontenton, kaj tiel plu.

Budaismo havas ankaŭ la ideon pri malkonstanteco, aniccā per la Palia aŭ anityā per la Sanskrita; "ĉiuj formiĝoj estas malkonstantaj" ("sabbe sankhārā aniccā" per la Palia). Oni malfeliĉiĝas kiam onia favorita aparato detruiĝas, interrilatoj finiĝas, dorlotbesto mortas, dolĉa antikva domo malkonstruiĝas, kaj tiel plu. Tiel estas la malkonstanteco de vivo. Kiam mi akceptas ĉi tiun doktrinon, mi pli saniĝas apartiĝi de aĵoj kaj aferoj.

Alia ĝenerala Budaisma koncepto estas sūnyatā per la Sanskrita aŭ suññatā per la Palia; ĝi estas la nuleco de ĉiuj aferoj. Nenio ekzistas esence. La Kora Sutro diras, ke "formo estas nuleco, nuleco estas formo". Dume, samsāra estas la malo de nirvāna. Samsāra, senĉesa vagado, estas la mondo en kiu oni nun vivas, la mondo de iluzio, aŭ eble la spiraloj da renaskiĝoj. Per Budaismo, oni provas eskapi samsāra-n por atingi la lastan celon, la malekziston de avareco, malamo, kaj iluzio; ĉi tiu celo nomiĝas nirvāna per la Sanskrita aŭ nibbāna per la Palia. Ĉi tiu atingo estas unu formo de iluminiĝo. En la Zen-sekto de Budaismo, oni aŭdas pri alia, kiu nomiĝas satori per la Japana. Ĝi estas subita abrupta evento atingebla en onia vivo; estas io kiel la plej brila ideo, kiun oni povas havi, sed sen la ideo; oni ne povas esprimi ĝin per vortoj. Zeno estas vere malsama kompare al aliaj Budaismaj sektoj ĉar gi evitas vortcentran pensadon.

La plej centraj pensoj de Budaismo laŭ Vikipedio estas la Kvar Noblaj Veroj:

«

»

Scivoleme, mi legas pri Hinduismo pro kompari kun Budaismo. En politeisma Hinduismo, ekzistas ĉioampleksa dio, kiu nomiĝas Brahma, kiu estas la Kreanto, parto de la Triopo, kiu inkluzivas de Viŝnu, la Konservanto; kaj de Ŝiva, la Detruanto. Rigortraktite Budaismo kontraŭe agnoskas nenian Mastran Dion, personigitan kun homecaj atributoj: ĵaluzeco, pardonemeco, afableco, kolereco, kaj tiel plu. Budaismo konsentas, ke ĝi mem ne povas plene ekspliki tiun, kiu la dio estas, aŭ tiujn, kiuj la dioj estas, kaj ĝi ne penas fari tiel. Budaismo estas ne diocentra.

En Hinduismo, ekzistas kredo pri Ātman, la Eterna Animo aŭ Memo, kiu estas esence la sama kiel la ĉiea Fundamenta Realo, Brahman, kiun oni ne devas konfuzi kun Brahma. Budaismo kontraŭe havas kredon pri Anātman, la Ne-memo, la Senmemeco, aŭ la Memo kiel Iluzio. Ĉi tiu centra Budaisma doktrino, Anātman per la Sanskrita aŭ Anattā per la Palia, instruas, ke "nek en korpaj kaj mensaj fenomenoj, nek ekster ili, povas troviĝi iu ajn afero, kiu en la fundamenta senco povus esti rigardata kiel mem-ekzistanta reala ego-ento, animo, aŭ ajna alia restanta substanco" (per Budaisma Vortaro de Nyanatiloka). Budaismo instruas, ke ĉiu havas senĉesan "fluon de konscio", ne vere animon.

Ĵainismo, alia Orienta religio, havas tion, kio estas la bonega koncepto pri Anekāntavāda, malabsolutismo aŭ multpunkteco; ĝi signifas, ke oni povas fari nenian pretendon pri absoluta vero; ĉiuj veroj dependas sur variaj perspektivoj kaj, do, ĉiu scio estas parta. Ekzistas klasika tradicia rakonto pri blindaj homoj tuŝantaj elefanton kaj provantaj priskribi tion, kio ĝi estas. Ĉiu homo donas malsaman priskribon depende sur tio, kion li tuŝis: la rostro, la flanko, la dentego, kaj tiel plu. Ĉiuj estas validaj, sed neniu povas difini la tutan elefanton. Ĉi tiu paradigmo rememorigas pri la Hinduisma Ātman, la Eterna Memo, kaj pri la Budaisma Anātman, la Ne-memo. La Ĵainoj kredas, ke la perspektivo pri la konstanta memo kaj la perspektivo pri la malkonstanta memo estas malsamaj, sed egale validaj; ambaŭ povas esti veraj simultane.

La Hinduoj disiĝas al du grupoj: la personistoj kaj la nepersonistoj. La nepersonistoj kredas, ke Dio estas nepersona ento kiel Brahman, kaj la personistoj kredas, ke Dio estas persona ento en la ĉefa formo de Kriŝna. Ĉinoj nomas la nepersonan enton Tiāndì aŭ Ĉielo-kaj-Tero, la Universo.

Nu, el Ĉinujo estas Taoismo, la Filozofio de la Kvin Elementoj: Akvo, Fajro, Ligno, Metalo, kaj Tero, kiuj simboliĝas orde per la koloroj Nigro-Bluo, Ruĝo, Verdo-Bluo, Blanko, kaj Flavo. Taoismo estas ĉarma filozofio. La Tao estas ia speco de trapenetranta forto en la universo, ekzistante en ĉiuj aferoj. Ĝi ekvilibrigas la mallumon Yin kaj la lumon Yang. La Tao ne estas Mastra Dio. Taoismo instruas la ideon de wúwéi aŭ "ne fari", de ne esti reagema, de esti pli pasiva al psikosociaj mediaj fortoj, de "fleksiĝi laŭ la vento", kaj de "ne lukti kontraŭ la fluo".

Revenado estas la natura movado de la Tao. Ĉiuj aferoj devenas de la Tao kaj devas reveni al ĝi. Taoisma meditado postulas revenadon al la origino aŭ la fonto por atingi trankvilan Iluminiĝon. Esence sensanĝiĝanta estas naturo. Koni konstantecon estas sagaco kaj ne koni ĝin estas katastrofo. Oni celas simplecon kiel nehakitan krudan lignon. Taoistoj ankaŭ celas senmortecon, inkluzive de la fizika speco. La nobla gruo simbolas ĝin.

Taoistoj kredas ankaŭ, ke ĉiu persono havas du specojn da animoj, la sep Yin-animojn, kiuj produktiĝas ĉe koncipo, kaj la tri Yang-animojn, kiuj kuniĝas kun la Yin-animoj ĉe naskiĝo. Kiam ili kuniĝas en harmonia unio, vivo floras; kiam ili apartiĝas, malsano aŭ morto okazas. Ekzistas kelkaj skoloj de Taoismo. La Skolo de la Higieno pri Internaj Dioj kredas, ke 36.000 dioj aŭ shén loĝas en la makrokosmo kaj en ĉiu homa korpo. La shén estas kontrasto de guǐ, kiuj estas friponaj demonoj, formitaj el Yin-animoj de mortintoj. Parenteze, la Hinduoj de Barato kredas, ke ekzistas dia grajno en ĉiu homa ento. Taoismo estas formo de animismo.

Kiom da dieco homoj havas? Kian diecon homoj havas? En la Kristana Biblio, la aserto "Vi estas dioj" aperas en Psalmo 82:6 kaj Johano 10:34. Kelkaj interpretoj diras, ke ĉi tiu aserto rilatas al homoj ĝenerale, aŭ al kelkaj homoj, aŭ eĉ al anĝeloj. La debato daŭras.

Kredantoj de la ampleksa Antikva Egipta politeisma religio kredas, ke homo estas kunmetita de la kha aŭ la mortema korpo kaj de almenaŭ tri subtilaj preskaŭ-diaj elementoj: la ka aŭ la duoblo, la ba aŭ la animo, kaj la akh aŭ la spirito.

La politeismaj Eskimoj kredas, ke krom personaj animoj, kaj variaj fantomoj kaj spiritoj, kiuj loĝas en la Arkta tundro, ekzistas ankaŭ "nomaj animoj". Persona nomo havas propran animon, gardantan spiriton al la nomposedanto. Eskimo povas havi multajn nomojn.

Fondita de la Profeto Zarathustra, la antikva Persa religio Zoroastrianismo kredas pri la duismo inter Bono kaj Malbono. La spirito de detrua forto, Angra Mainyu, kontraŭas la spiriton de krea forto, Spenta Mainyu. La universo estas batalgrundo inter la du fortoj. Zoroastrianoj dediĉas sin al la Triopa Pado: "Bonaj pensoj, bonaj vortoj, bonaj agoj".

Ĉu mi kredas pri renaskiĝo aŭ metempsikozo? Aŭ ĉu mi kredas, ke kiam mi mortos, estos nur silenta trankvila nenio? Aŭ ĉu mi renaskiĝos en Sukhāvatī, la Regno de Beateco, pri kiu la Purlanda Sekto de Budaismo kredas, ke ĝi kondukas al Iluminiĝo? Aŭ ĉu mi renaskiĝos en iu el la belegaj mondoj de la Hindua Vaikuntha? Pri ĉi tiuj aferoj, mi nur diru "Mi ne scias" kaj lasu tiel. Pri ĉi tiuj aferoj, mi estas agnostikulo ĉar oni ne povas pruvi aŭ malpruvi. Tamen, naturaj aferoj venas spirale. Tion oni intuicias.

En la branĉo Mahāyāna de Budaismo, ekzistas koncepto pri la Dharmakāya Buddha, la Reala Korpo, la Budaa Menso, la Unu Menso. Ĉiuj aferoj estas nur ondetoj aŭ malaperemaj bobeloj en la oceano de ĉi tiu Unu Menso. En ĉi tiu mondperspektivo, vivo estas nur bobelo.

Ĉu mi estas vegetarano? Ne, mi ne estas. Mi ja fojfoje manĝas porkaĵon kaj bifstekon, kvankam mi preferas kokaĵon kaj marmanĝaĵojn. Dum kelkaj vegetaranoj pretendas, ke karnmanĝado estas "malbona karmo" pro mortigi bestojn, mi mem ne diskriminacias inter bestoj, plantoj, kaj fungoj. Preskaŭ-vegetarana amikino diris al mi, "Sed karoto ne havas Buda-naturon". Nu, mi opinias, ke ekzistas viva forto aŭ energio en ĉiuj aferoj, eble eĉ en rokoj, kio estas perspektivo de Japanaj Ŝintoanoj kaj eĉ pratempaj indiĝenoj en Ameriko, Afriko, Azio, Aŭstralio, kaj la Pacifikaj insuloj. En Ŝintoo, la energiaj spirit-animoj, kiuj loĝas ĉie en naturo, nomiĝas kami. Ŝintoo estas formo de animismo.

Japanaj Ŝintoanoj kredas la filozofion pri ichirei shikon, "unu spirito, kvar animoj" de ĉiu persono. Ĉiu animo aŭ spirito havas specifan rolon. Pureco aŭ senrubeco estas centra koncepto en Ŝintoo ĉar ien ajn, kie estas malpure aŭ rubece, fizike aŭ psike, kami ne sanktvizitas. Efektive, ĉiu persono havas potencialon fariĝi kami. La postvivo havas kelkajn eblojn por la reikon, la spirit-animo de ĉiu persono: La postvivo en la eterna lando aŭ la radika lando troviĝas for trans la oceano; tie, eterna juneco daŭras. Alidestine, la postvivo en la kaŝata mondo aŭ la astra mondo kontrastas nian videblan materialan mondon. Alicele, la postvivo en la morta lando troviĝas en la submondo. Aliire, la postvivo ĉe la monto estas tie, kie oni fariĝas kami gardanta pri sia familio tra generacioj. En Japanujo, oni ofte vidas en natura medio belajn pordegojn, kiuj nomiĝas torii; tiuj simbolas la aliron al la spirita mondo.

En multaj lokoj en la mondo, religioj estas ofte miksataj. En Japanujo kaj Tajlando, oni povas esti samtempe animisto kaj Budaisto. En Bali, oni povas esti samtempe animisto kaj Hinduo. Ekzistas aliaj kombinaĵoj tra la mondo.

En 2545 B.E., mi komencas studi meditadon ĉe mia najbara Taja Budaisma templo, kiu instruas la tradicion Theravāda. Tio vere malfermas pordojn por mi. Mi lernas, ke meditado pli fortigas la menson. La specoj de medito, kiujn mi studas, nomiĝas samādhi (koncentriĝo) aŭ samatha (trankvileco), kaj vipassanā (akravideco). Iri al tiu templo estas la unua fojo, ke mi vere socie mergiĝas en la dharma, la Budaismaj instruoj.

Ĉirkaŭ la fino de 2547 B.E., mi iomete interesiĝas pri monoteismaj religioj, kiuj inkluzivas de Islamo, Bahaismo, Kristanismo, Judaismo, kaj Sikhismo. Po 6 dolaroj, mi aĉetas la libron Baza Juda Enciklopedio kaj trovas kelkajn rimarkindaĵojn. Mi malkovras, ke Judoj kredas, ke ĉiu naskiĝas sen peko kaj ke neniu estas sub la servuto de pekoj, kaj ili ne kredas pri la "origina peko" kiel Kristanoj. La enciklopedio asertas, ke "lernado estas la insigno de la Judo; lia krio estas por justeco; lia fervoro estas por la vero; kaj lia signo estas kompato". Kontraŭ populara kredo, ekzistas konvertitoj al Judaismo, kiuj nomiĝas ger.

Rimarkindaĵo pri Bahaismo estas la deklaro de la Profeto Bahá'u'lláh, ke por atingi la Plej Grandan Pacon, la nacioj de la mondo instruu internacian helplingvon, ĉu ĝi estas natura aŭ artefarita. La Tabulo de Ishráqát</i> deklaras, ke oni instruu ĝin "al la infanoj en ĉiuj lernejoj de la mondo, tiel ke la mondo fariĝu unu lando kaj unu hejmo". Estus certe saĝe.

Kelkaj religioj estas Mesiaj; tio estas, ke oni atendas dian eraon aŭ dian personon por paradizigi la mondon. Tio temas pri la "Mesia Erao" aŭ la "Mesio".

Mia koncepto pri dio aŭ dioj estas malsama kompare al plejparto da organizitaj religioj. Mi pensas, ke dio aŭ dioj estas preter genro: maskla, femala, aŭ aliaj. Eble ili povas vesti sin en iu ajn genro. Ĝi aŭ ili estas preter nombro: nulo al infinito. Genro kaj nombro estas homaj limoj. Eble ekzistas hierarkio de plialtkonsciuloj preter la homa nivelo, sed ĉu oni nomas ilin "dioj" dependas al la kredanto. Kvankam "politeismo" estas la ĝenerala ombrela vorto por la kredo pri multaj dioj, ekzistas la vorto "henoteismo", la kredsistemo, en kiu oni agnoskas la ekziston de multaj dioj, sed rigardas unu specifan dion kiel la dion de sia familio aŭ tribo, lasante aliajn diojn malĉefaj por si. En Budaismo, oni povas esti teisto aŭ ateisto.

Fundamente, eble la tuta universo estas dio kaj dio estas la tuta universo; tio nomiĝas "panteismo". Aŭ eble dio inkluzivas de la universo; alivorte, dio estas la universo kaj preter ĝi; tio nomiĝas "panenteismo".

Mi renkontas larĝan gamon da Budaismaj sektoj: tiuj de la branĉo Mahāyāna: Zena kaj Purlanda; kaj tiu de la branĉo Theravāda. Mi ankaŭ legas la Hinduan sanktan libron Bhagavad-Gītā per la perspektivo de Hare Kriŝna kaj ĝi plaĉas al mi. La spirita vojaĝo estas senĉesa.

La spirita vojaĝo inkluzivas de mia genealogio. Per tradicia antropologio, mi estus multrasa miksaĵo de Mongolojda, Kaŭkazojda, kaj Aŭstralojda rasoj. Mongolojdo estas de la Hanaj Ĉinoj. Kaŭkazojdo estas de la Hispanoj, Grekoj, Judoj, kaj Portugaloj. Mi estas ankaŭ parte Malajo, la Filipina Indiĝeno. Malajoj estas konsiderataj kiel Sudaj Mongolojdoj. Antaŭlonge, la Sudaj Mongolojdoj ekspansiis en Sudorientan Azion, parte anstataŭigante kaj parte asimilante la indiĝenajn Aŭstralojdojn. Miaj prauloj vojaĝis longe tra la eonoj...

Kion mi lernas el ĉio de ĉi tiu spirita esploro? Estas multe. Io grava estas, ke vivo estas persone signifoplena, sed sensignifa simultane. Ekzistas du flankoj de monero. Oni vivas sur eta punkto en universo tre vastega kaj ĉiam ŝanĝiĝanta. Sed oni atribuas sian propran signifon al vivo. Fojfoje, mi pensas, ke la universo estas nur arto kiel pentraĵo aŭ skulptaĵo...

Nu, nur scienco estas la strikte memkorektanta paradigmo, kiun multaj renkontas. Ĉu scienco estas nigra aŭ blanka? Ĉu scienco estas blanka aŭ nigra? Tio dependas de malfacileco. Ofte, nigro ligas kun malfacileco, dum blanko kun facileco. Blanko ligas kun brila kompreno, dum nigro kun tuta mistero. Scienco estas io, kio rampas en la mallumo kaj subite saltas al la lumo pro scio.

Kopirajto © 2546-2552 B.E. de Victor Medrano

El Vikipedio

« La vera vampiro estas horora vedo. Magra kaj vila en la stato de maldormo, ĝi iĝas, kiam ĝi kuŝas bone nutrata en sia ĉerko, dika kaj ŝvela por eksplodi. La freŝa sango defluas al li el la buŝo, el la nazo kaj el la oreloj. Sia haŭto estas fosforeska kaj sia elspiro fetora. » — Roland Villeneuve, vampiristo kaj dajmonisto, Loups-garous et vampires (Likantropoj kaj vampiroj)

Tiu ĉi citaĵo, prenita el Roland Villeneuve, estis reprenata, al sia vico, el Prospero Lambertini, alivorte papo Benedetto XIV, en teksto de la Sepcent. Kiel oni povas bone konstati ĉi tiun priskribon de la figuro de la vampiro havas ion de naŭza kaj abomeninda kiu formoviĝi de multe de la literatura kaj kinematografia tradicio al kiu ni estas loĝata hodiaŭ. Difuzita ankaŭ dum la fluo de la Okcent, ĉi tiu vido, sed, estis destinota esti forgesata dankon al la sukcesoj de iuj gravaj aŭtoroj de la gotika romano, kiu ĝuste en ĉi tiu periodo komencis eltrovi fortunon tra la Eŭropo.

La ĝentlemana vampiro, tio karisma figuro, kun forta ĉarmo, kapabla altiri al si la viktimon sen tro streĉado, naskiĝis en 1819 kiam la kuracista John Polidori faris presi sian kurtan romanon La Vampiro, la kiu protagonisto, Lord Ruthven, estis ekstraktata el la amata/malamata Lord Byron. El ĉi tiam al post, la vampiro, en literaturo, obtenis daŭre pli grandajn sukcesojn, pasante tra Carmilla, la vampirino de Le Fanu, kaj tra Varney, vampiro kiu animis la klasikajn pecajn fasciklojn, por fini kun la pleja pinto de la ĝenro, tio Dracula de Bram Stoker kiu kunigis en si parton de la eŭropaj folkloraj elementoj kaj parton de la literaturaj temoj de la periodo, akirante perfektan kaj samtempe originalan sintezon pri la argumento kaj sen tempo kaj ekscitan aventuron.

Enhavo

• 1 Etimologio de la nomo
• 2 Vampirino
• 3 La originoj de la mito
• 4 La epidemioj
  • 4.1 La anglaj epidemioj
  • 4.2 Serbio: vilaĝo de Medvedja
• 5 La eŭropa folkloro
  • 5.1 En Grekujo
  • 5.2 En Germanujo
  • 5.3 En Rusio
  • 5.4 Sur la bordoj de la Balta Maro
  • 5.5 En la Balkana duoninsulo
• 6 Rumanijo: lando de vampiroj
• 7 Vampiroj de Oriento
  • 7.1 En Ĉinio
  • 7.2 En Malajzio
  • 7.3 En Hindio
  • 7.4 La araba mondo
• 8 Pri vuduo kaj aliaj rakontoj
• 9 La novaj mondoj
• 10 La literaturaj vampiroj
• 11 La vampiro en la bildstrioj
  • 11.1 Vampirineto kaj la aliaj
  • 11.2 Piednotoj

 

Etimologio de la nomo

La vampiroj, kiel transigata de la tradicio, estas mortintoj kiuj reiras el la tombo por suĉi al la vivantoj la vivan esencon (prefere la sangon). La termino vampiro havas slavan originon: rekondukebla al la radiko -pi, magiisto, sorĉisto, kaj al la litova verbo wempt, trinki, suĉi. Vokitaj vampir en Serbio kaj Bulgario, upiór en Pollando, upir en Rusio, ili distingiĝas ne nur por la nomoj, sed ankaŭ por karakterizaĵoj kaj modus operandi kaj, por longa tempo, ne estis konsiderataj fantastan frukton de legendoj perditaj dum la tempo.

Vampirino

Vampirino estas inseksa vampiro.

Metafore estas vampirino aŭ vampo seksalloga virino, kiu kvazaŭ fatale kondukas siajn amsopirantojn al diversaj katastrofoj (vampirinoj en la Holivudaj filmoj)^[1]

La originoj de la mito

Imago de vampiro

La originoj de la vampiroj estas antikvaj kiel la sama mondo: fakte, ne estas malmultaj la arkeologiaj retrovoj kiuj indikas kiom antikva la timego de la vampirismo estis. Por ekzemplo, en multaj antaŭhistoriaj nekropoloj estis retrovataj restaĵojn kun ŝtonoj plantitaj sur la korpo probable por malebligi al la mortinto reiri el la transmondo. La plej antikva vampira teksto de kiu oni konas estas, ja, babilona tabuleto konservata al la British Museum pri kiu estas gravurata magian formulon kiu necesas gardi de la sango-suĉuloj dajmonoj, la etimmé.

En la hebrea antikva tradicio estas, ja, alestanta aluka (sango-suĉulo), ulo kiu atakas la vojirantojn kiuj estas perdataj en la dezerto: ne por kazino, el la devoj de la Torah estas ankaŭ la malpermeso trinki sangon, vehiklon de la viva esenco de la vivantaj estaĵoj, probable memoron de la antikvaj vampiraj timegoj. La sama biblia figuro de Lilith, kiu kongrui kun la asira dajmono lilitu, estis dajmono de speco succubus (la ina versio de la incubus, dajmonoj kun la fantoma aspekto prefere ol korpeca). Unua kaj malica edzino de Adamo, Lilith estas opiniata en la hebrea tradicio la patrino de ĉiuj vampiroj: kiel ĉiuj succubi, ŝi estas ĵaluza de homa semo kaj tial ŝi nokte eniras en la liton de la viroj por sekigi ilin de la ilia viva forto. El Lilith ankaŭ devenas la lilin, kiuj suĉas la sangon de la infanoj. Laŭ la tradicio, se infano ridetas en la dormo dum la nokto de la juda sabato, oni diras ke li estas ludante kun Lilith: por savi lin, oni frotas la nazon al li por tri fojoj kaj oni diras la bondeziran frazon: Adamo, Eva, ekstere Lilith!.

Ankaŭ grekoj kaj romianoj havis ilian vampiran mitologion, ĉefe prezentita de vampiroj de ina sekso, kiu kunigas sin kun certa eŭropa ŝamana tradicio. La lamia, por ekzemplo, reĝino de la sukuboj, estas speco de sorĉistino, kiu iam aperas en formo de bela knabino, iam kiel maljuna virino, iam ankaŭ kun animalaj aspektoj, prefere serpento kun la kapo de virino. En la antikva Romo, poste, aldoniĝis ankaŭ la stix, rektan praavon de la italaj strie kaj de la romaniaj strigoi. La Stix, kun la forma de rabobirdo kaj soifa de sango, kiun ŝi trinkis per longa kaj akrigita beko, estas tiel priskribata de Ovidio:

Oni diras ke ili turmentegus la infanojn ankaŭe mamnutratajn

kaj plenan de eltrinkita sango ili havus la kropon

Ili nomiĝas strigin: kaŭzo de la nomo

estas ke ili estas nokte kutimaj horore kriĉi

Alia mortiga knabino estis la empusa, kiu, por speciala sorĉo, aperas kiel brila knabino, kiam reale ŝi kaŝas monstrajn kaj naŭzajn aspektojn (ŝi havas bronzan piedon kaj unu de sterko de azeno). Kiel la mormos, vampirinoj iom pli agrablaj, ili estis al la deĵoro de Ecate, diino de la nokto, de la nigra magio kaj protektantino de la sorĉistinoj.

Tiel James Robinson priskribas ŝin en la serieto Vertigo Witchcraft:

Ecate. Reĝino de la tenebroj. Reĝino de la nokto. Tiu kiu havas tri korpojn kaj tri kapojn. Virgulino, patrino kaj oldulino. Ĉielo, tero kaj infero. Artemide, Diana kaj Proserpina. Tiu kiu ne havas nomon. Reĝino de la fantomoj.

Reĝino de la sorĉistinoj.

Kaj oni atingas al la unua rakonto pri la vampiroj: Filostrato raportas en la Vivo de Apollonio el Tiana la historion de la juna Menippo kiu savas sian instruiston Apollonio el la teruraj intrigoj de empusa, utiligante malligitan lingvon kaj multan fantazion.

Ankaŭ pli gravaj atestoj pri la ne-mortintoj de la antikva Romo devenas al ni el la raporto de certa Flegone Tralliano, libertino de la imperatoro Adriano, kiu rakontas la okazon de Philinnio (kiu estis reprenita, en poezio, de Wolfgang Goethe, kiu alklimatigas ĝin en Korinto kaj kiu estis probable fonto de la rakonto Arria Marcella de Théophile Gautier), juna mortintino kiu reiras, kun la konsento de la dioj, por amo de junulo, Machate. La junulino estas malkovrita da la gepatroj, kaj ĉi tiu renkontiĝo reportas ŝin al la morto, ŝajne definitive; sed la loĝantaro direktiĝas al la saĝulo Ryllus kiu: ordonis al ili ke por nenioj kaŭzoj ili permesus ke la korpo de Philinnio estus remetota en la sepultejo, sed ili sekuriĝus ke ĝi estus tujtuje cindrigota en malproksima ejo, ekster la muroj de la urbo.

El Vikipedio

Durio
Frukto de la Durio zibethinus
Biologia klasado
Regno: Plantoj Plantae Filumo: Angiospermoj Magnoliophyta Klaso: Dukotiledonoj Magnoliopsida Ordo: Malvaloj Malvales Familio: Malvacoj Malvaceae Bombakacoj Bombacaceae Genro: Durio
Specioj
Estas aktuale 30 identigitaj specioj

Durio (Durio en la latina) estas frukto kiun produktas tropika arbo klasifikita en la familio malvacoj aŭ bombakacoj depende de la fonto. Ĝis nun, oni malkovris 30 speciojn kies naskiĝareo situas en Sud-Orienta Azio, sed nur 9 el ili estas fruktodonaj. Durio zibethinus estas la ununura specio disponebla en la internacia merkato. Temas pri manĝebla ovoforma fruktego kies cirklo povas mezuri ĝis 40cm. Ĝi ĝenerale kreskas alte sur la portanta arbo kaj falas fortege grunden ekde kiam ĝi estas matura pro sia granda pezo (ĝis 5kg). La durio enhavas tre fajnan guston kiu similus al kruda kamemberto kun nuancoj de ananaso kaj ajlo, kaj laŭ kelkaj ĝi ankaŭ elvokas buteron. La frukto ankaŭ ellasas tre fortan odoron kiu estas ĉu repele naŭza ĉu nekredeble alloga laŭ la opinioj. Ĝi estas ofte konsiderita la Reĝo de la Frukto de multaj personoj kaj interalie aparte ŝatita de la instinktomanĝantoj.

La nomo venas el la Indonezia lingvo (Durian) kaj signifas "Dornhava".

Malfermita duriofrukto

Por durio-malpermesata areo en Singapuro

El Vikipedio

República Federativa do Brasil
Federala Respubliko de Brazilo
Nacia himno: Hino nacional do Brasil Brazila Nacia Himno
Nacia devizo: Ordem e Progresso Ordo kaj Progreso
Bazaj informoj
Ĉefurbo	Braziljo
Oficiala(j) lingvo(j)	portugala
Plej ofta(j) religio(j)	katolikismo (75%) protestantismo (15,4%)
Areo  % de akvo	8.514.877 km² 0,65%
Loĝantaro	189.393.918 (2008)
Loĝdenso	22/km²
Loĝantoj	Braziloj
Horzono	UTC-2 al -4 UTC-2 al -5 (somere)
Interreta domajno	.br
Landokodo	BR
Telefona kodo	55
Politiko
Politika sistemo	Federala prezidenta respubliko
Ŝtatestro	Luiz Inácio Lula da Silva
Nacia tago	7-a de septembro
Sendependiĝo disde Portugalio	7-a de septembro 1822
Ekonomio
Valuto	realo (BRL)
MEP - Suma - Pokapa	laŭ 2007 $1,8 duiliono $ 11.873
Esperanto-movado
Landa E-asocio	Brazila Esperanto-Ligo

Brazilo (portugale: Brasil), oficiale: Federala Respubliko de Brazilo (portugale: República Federativa do Brasil) estas lando en Sudameriko. Ĝi estas la kvina plej granda lando en la mondo laŭ surfaco (post Rusio, Kanado, Usono kaj Ĉinio, kaj la kvina plej granda en la mondo laŭ loĝantaro (post Ĉinio, Barato, Usono, kaj Indonezio). La unua eksteramerikano kiu "malkovris" hodiaŭan Brazilon, estis la portugalo Pedro Álvares Cabral en 1500. Pro tio en Brazilo oni parolas la portugalan, kaj la lando havas grandan rasan kaj kulturan diversecon. La portugaloj intermiksiĝis kun la indiĝenoj. Al ili aldoniĝis afrikaj negruloj, alportitaj dum la kolonia periodo ĝis 1888. Al ĉiuj aliĝis enmigrintoj el pli ol 50 landoj, precipe de Eŭropo kaj Japanio.

[redakti] Historio

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Historio de Brazilo

[redakti] Prahistorio

Historio, laŭ strikta senco, dependas de skribaj dokumentoj. Sekve, kvankam la geografia regiono hodiaŭ okupita de Brazilo jam havis homojn antaŭ la alveno de eŭropanoj, kaj eĉ kvankam aliaj eŭropanoj alvenis al ĝi antaŭ esploristo Pedro Álvares Cabral, ne estas skribaj dokumentoj pri tio. Pero Vaz de Caminha produktis la unuan skriban dokumenton pri tio, kio hodiaŭ estas Brazilo, en aprilo aŭ majo 1500, pro tio oni povas komenci la Brazilan historion de tiam. Antaŭ Caminha, ni havas pra-historion.

Brazila indiĝenoj, laŭ Jean Baptiste Debret.

Tradiciaj historiistoj parolis ankaŭ pri "proto-historio" de Brazilo, t. e., historiaj motivoj por eliro de portugaloj de Eŭropo. Kelkaj, malmultaj, historiistoj konsideras nord-eŭropajn legendojn pri insulo Hi-Brazilo kiel parton de brazila proto-historio.

[redakti] Unuaj loĝantoj

Antaŭ la alveno de portugaloj, multaj homoj loĝis tie kie hodiaŭ estas Brazilo. La origino de tiuj homoj estas la sama kiel tiu de aliaj pra-amerikanoj. Eble ili alvenis de Azio per tiama tera vojo en la nuna markolo de Bering. Kelkaj tre malnovaj homaj fosilioj eltrovitaj en Sudameriko malsimpligis tiun teorion. Hodiaŭ oni akceptas ne nur unu, sed multajn transirojn de Beringa Markolo.

El Vikipedio

Dune ('duno' en la angla) estas unu de la plej gravaj verkoj de Sciencfikcio. Ĝin skribis Frank Herbert, kiu skribis kvin pli libroj de la sama seriaĵo, ĝis ke li mortigis en 1986 sen skribi ĝian finon.

Publikigita en 1965, sed estis rifuzata de multaj eldonaj antaŭe. Samtempe, ĝi multe eksukcesis kaj en 1965 kaj en 1966 gajnis la Premion Nebula kaj la Premion Hugo respektive.

La kompleta originala ziklo Duno konsistas de ses libroj:

• Dune
• Dune Messiah (Mesio de Duno)
• Children of Dune (Homidoj de Duno)
• God Emperor of Dune (Diimperatoro de Duno)
• Heretics of Dune (Herezuloj de Duno)
• Chapterhouse Dune (Ordendomo Duno)

Post la morto de Frank Herbert, sia filo Brian kaj Kevin J. Anderson daŭrigis la verkon per la Preludo al Duno (Prelude to Dune) kaj Legendoj de Duno (Legends of Dune), kun po tri libroj. La Preludo okazas en la pli aĝa generacio (t. e. la generacio de la avo de Paul Atreides) kaj konsistas de:

• Prelude to Dune: House Atreides (Domo Atreides)
• Prelude to Dune: House Harkonnen (Domo Harkonnen)
• Prelude to Dune: House Corrino (Domo Corrino)

La Legendoj rakontas historiojn de la grandaj skoloj - la Bene Gesserit, la Mentatoj, la Gildo de Astronaŭtiko kaj la Suk Medicinistoj. Cetere ili rakontas pri la batalo kontraŭ pensmaŝinoj kaj la fondado de la Imperio. Konsistas el:

• Legends of Dune: The Butlerian Jihad
• Legends of Dune: The Machine Crusade
• Legends of Dune: The Battle of Corrin

La historio disvolviĝas en planedo nomata Arrakis, kies neoficiala nomo estas Duno - pro ĝiaj grandegaj dezertoj abundantaj je la spico, unika rimedo por kosma veturado sen movado, ege aprezata de ĉiuj kosme aktivaj nacioj. En la intrigo aperas kelkaj nobelaj familioj kiuj volas regi la unverson - kaj kontrolo/havo de la spico (do ankaŭ de la tuta Duno) estas nature vera gravaĵo por plenumado de tia intenco.

El Vikipedio

Lingvo > Planlingvoj > Interlingvao

Nomo: Interlingua
Parolantoj: nekonata
Landoj: en 25 landoj, plejparte en Eŭropo
Origino: sintezita de Alexander Gode, 1951, surbaze de la angla, franca, itala, hispana kaj la portugala.
Skribo: latina
Specimeno: la Patro Nia (Aŭdigu sondosieron)

Nostre Patre, qui es in le celos,
que tu nomine sia sanctificate;
que tu regno veni;
que tu voluntate sia facite
super le terra como etiam in le celo.
Da nos hodie nostre pan quotidian,
e pardona a nos nostre debitas
como nos pardona a nostre debitores,
e non duce nos in tentation,
sed libera nos del mal.

Ĉi tiu artikolo temas pri la Interlingvao de GODE, ne la pli malnova Interlingua de Peano. Interlingua nek estas Interlingue, alia nomo de Okcidentalo.

Interlingvao, naskite en 1951, estas lingvo planlingvo novlatina. Ĝi estas sintezo de la angla, franca, itala, hispana kaj portugala lingvoj.

[redakti] Historio

Interlingvaon kreis ĉefe Alexander Gode. Li parte uzis la laboron faritan en IALA. Li faris tion post la morto en 1950 de Alice Vanderbilt Morris, kiu monhelpis tiun institucion dum la jaroj 1924-50.

Tradicie Interlingvao prezentas sin kiel studindan pro tio, ke ĝi estas lingvo naturalisma, kongrua al la vortprovizo kaj gramatiko de la ĉefaj okcidentaj lingvoj, kaj ke ĝi tiel peras ilian esprimkapablon kaj kulturon. Iuj uzantoj do asertas, ke Interlingvao valoras ne tiom kiel komunikilo, ol kiom instruo kaj enkonduko en lingvostudon. Krome, freŝa projekto korektis ĝiajn malfacilaĵojn cele al ĝia praktika uzo kiel interkomprenilo por ĉiuj latinidanoj: dua lingvo komprenebla tuj, preskaùtute kaj senlerne de tiuj 900 milionoj da homoj www.langmaker.com/db/Modern_latin (vidu la modernan latinon). Problemo estas ke ĉiuj latinidaj lingvoj, ekcepte la romena kaj iom la franca, estas facile interkompreneblaj al ĉiuj parolantoj de aliaj lingvoj, sekve, ekzemple, italo ne bezonas helpon por kompreni portugallingvajn skribaĵojn, kaj portugallingvano tre facile legas hispanlingvajn librojn, ktp. Sekve, tiuj kiuj malpli bezonas Interlingvaon estas ĝuste la latinidanoj, pro tio, eble, granda divastigo de Interlingvao okazis ne en latinidaj landoj, sed en ĝermanaj landoj, ĉefe en Skandinavio. Tie okazis la plej granda venko de Interlingvao, la publikado de medicinaj rezumoj en tiu lingvo dum 15 jaroj.

La kuracisto dana Jørgen Michelsen iĝis prezidanto de Union Danese pro Interlingua (Dana uniono pro Interlingvao) 1960. Tiam li proponis al monata Danish Medical Bulletin (Dana medicina bulteno), verkita nur en la angla, tradukado de rezumoj al Interlingvao, farota de li mem, Poul Moth kaj Bjarner Svejgaard. Oni publikigis la resumojn nur en unu numero en 1960, post 1961 la publikado iĝis regula. En 1965, Jørgen Michelsen lasis la laboron, kaj estis anstataŭigita de Bent Andersen. En 1976 finis la publikadon de la resumoj.

[redakti] Parolantaro

Teorie, Interlingvaon povas pli-malpli kompreni sen studo la parolantoj de ĝiaj fontlingvoj : 1240 milionoj da homoj, unu kvinono de la homaro. Fakte komprenas ĝin kleraj homoj parolantaj la latinidajn lingvojn, t.e. verŝajne ĉirkaŭ 100 aŭ 150 milionoj de homoj. En la komenco de la 21a jarcento ĝi estas la ĉefa konkuranto de Esperanto inter la planlingvoj.

Interlingvao havas proksimume mil fluajn parolantojn. Inter multaj aliaj uzoj, ĝi estas uzata en resumoj de sciencaj artikoloj. Por tia uzo, la lingvo estas ideala: uzata kiel lingvo legata de tiuj, kiuj havas bonan scion de latinaj radikoj pro laboro kaj studo en scienco. Malgraŭ tio, Interlingvao ankoraŭ ne trovis ian subtenon de iu registaro.

[redakti] Gramatiko

[redakti] Vortprovizo

Interlingvao, pruntas vortojn laŭ jenaj reguloj:

• Vorto eniras Interlingvaon se ĝi ekzistas en almenaŭ tri el la kvar fontlingvoj: la angla, franca, itala aŭ hispana/portugala – la lastajn validas kiel unu. Se vorto ekzistas nur en du el la fontolingvoj, tiam ĝia ekzisto en la germana aŭ la rusa akceptigas ĝin.
• La interlingvaa formo de vorto estas la supozebla praformo, kutime latina aŭ angla.

Interlingvao tiel rekte kaj nerekte ĉerpas el la grekolatina vortaro, internacia en la praktiko de scienco. En komparo kun Esperanto Interlingvao ne abunde uzas regulajn afiksojn:

[redakti] Elparolo kaj literumo

Al la bazaj 26 literoj respondas sonoj, kiuj en kelkaj okazoj regule dependas je la antaŭa aŭ posta literoj (vidu ekzemple ĉe "c"). En multaj okazoj estas preferinda prononco laŭeble konforma al la originala lingvo (ekzemple walzer, germandevena, sonas kiel [valtser]). Pro tio la sekvaj reguloj estas indikaj, oni lernu la prononcojn kun la vortoj.

La elparolo de interlingvao toleras iom da vario. En la ĉi-suba listo eblaj variaĵoj aperas post oblikva streko.

a [a], b [b], ch [k] aŭ [ŝ] / [ĉ], c [k] aŭ [c] (antaŭ i e y), d [d], e [e], f [f], gi [ĵ] antaŭ a, o, u, g [g] aŭ [ĝ] (en finaĵo "-age"), h [h] (krom en ph rh th), i [i] aŭ [j] (antaŭ vokalo), j [ĵ] / [ĝ], k [k], l [l], m [m], n [n], o [o], ph [f], p [p], qu [kŭ] aŭ [k] (en vortetoj "que" "qui" kaj derivaĵoj), rh [r], r [r], s [s] aŭ [z] (inter vokaloj), th [t], t [t] aŭ [ts] (antaŭ i), u [u] aŭ [ŭ] (antaŭ vokalo), v [v], w [w] aŭ [v], x [ks], y [i] aŭ [j] (antaŭ vokalo), z [z]

Duoblaj konsonantoj estas elparolataj kiel unuoblaj: "ecclesia" [e'klezja].

Diftongiĝas: "ai" [aj], "au" [aŭ], "ei" [ej], "eu" [eŭ], "oi" [oj], "ou" [oŭ].

Akcento trafas la silabon antaŭ la lasta konsonantgrupo, ne enkalkulante la finaĵon "-s" de plurnombro: "regula" [re'gula], plurnombre "regulas" [re'gulas], "trovar" [tro'var]. Pro etimo ekzistas esceptoj, kia "corpore" ['korpore].

Ekzemploj: "corde" ['korde], "concerto" [kon'certo], "schola" ['skola], "choc" [ʃok], "agente" [a'gente], "avan'tage" [avantaʒe], "secretario" [sekre'tarjo], "mangiar" [man'ʒar], "quanto" ['kwanto], "que" [ke], "absolute" [abso'lute], "accusativo" [akuza'tivo], "telephono" [tele'fono], "nation" [na'tsjon], "industria" [indus'tria], "puero" ['pwero], "typo" ['tipo], "yogurt" [jo'gurt]

Ekzistas dua ortografio pli proksima al tiuj de latinidaj lingvoj, kiu ne notas "ph" sed "f", ne "y" sed "i" kaj ŝanĝas ankaŭ la finaĵojn de kelkaj vortoj. Tiu pli simpla literumo malofte uziĝas.

[redakti] Sintakso

La gramatiko estas la minimuma gramatiko komuna al la kvar fontlingvoj. Ekzemple, ĉiu fontlingvo faras per finaĵo plurnombron de o-vortoj, kutime -s, kaj tial Interlingvao havas tian finaĵon. Aŭ, ekzemple, ne ĉiu fontlingvo kongruigas la substantivon kun la adjektivo (t.e, la angla), tial Interlingvao ne akordigas ilin. Kaj tiel plu.

[redakti] Listo de internaciaj kongresoj de Interlingvao

• 1955: 25–30 de julio, Tours, Francio.
• 1957: 3–10 de aŭgusto, Basel, Svislando.
• 1959: 1–6 de aŭgusto, Tours, Francio.
• 1971: 24–27 de julio, Basel, Svislando.
• 1974: 23–30 de julio, Norwich, Britio.
• 1983: 28 de julio — 3 de aŭgusto, Sheffield, Britio.
• 1985: 28 de julio — 4 de aŭgusto, Taastrup, Danio.
• 1987: 26 de julio — 2 de aŭgusto, Parizo, Francio.
• 1989: 22–30 de julio, Zwolle, Nederlando.
• 1991: 4–11 de aŭgusto, Helsingborg, Svedio.
• 1993: 24–31 de julio, Borne, Nederlando.
• 1995: 5–12 de aŭgusto, Prago, Ĉeĥio.
• 1997: 26 de julio — 2 de aŭgusto, Strasburgo, Francio.
• 1999: 24–31 de julio, Focsani, Rumanio.
• 2001: 28 de julio — 4 de augusto, Gdansk, Pollando.
• 2003: 26 de julio — 2 de aŭgusto, Lovetch, Bulgario.
• 2005: 16 de julio — 22 de julio, Svedio.

[redakti] Interlingvaaj Revuoj

• Actualitates — Interlingua i Norden

[redakti] Eksteraj ligiloj

  Oficiala TTT-paĝo de Union Mundial pro Interlingua

  Interlingvaa Vikipedio

[redakti] Vidu ankaŭ jenon

• Internacia planlingvo
• Internaciaj vortoj
• Lingvistiko
• Listo de lingvoj
• Lingva familio

El Vikipedio

Respubliko de Madagaskaro Repoblikan'i Madagasikara République de Madagascar
Nacia himno: Ry Tanindrazanay malala ô (Ho nia amata pralando)
Nacia devizo: Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana (malagase), Patrie, liberté, progrès (france) (Pralando, libereco, progreso)
Bazaj informoj
Ĉefurbo	Antananarivo
Ĉefa(j) lingvo(j)	malagasa, franca, angla
Plej ofta(j) religio(j)	(mankas informo)
Areo  % de akvo	587.041 (45-a) km² 0,13%
Loĝantaro	19.448.815 (2007, takso)
Loĝdenso	26,4/km²
Loĝantoj	malagasoj
Horzono	UTC+3
Interreta domajno	.mg
Landokodo	MG
Telefona kodo	+261
Politiko
Politika sistemo	Federacia respubliko
Ŝtatestro	Prezidanto Marc Ravalomanana
Ĉefministro	Charles Rabemananjara
Nacia tago	14-a de julio
Sendependiĝo	26-a de junio 1960 (el Francio)
Ekonomio
Valuto	malagasa ariary (MGA)
Esperanto-movado
Landa E-asocio	(mankas informo)

Madagaskaro, aŭ oficiale la Madagaskara Respubliko, ankaŭ foje nomata Malagasio, estas insula ŝtato lokita en la okcidenta parto de la Hinda oceano. La insulon apartigas el la sudorienta bordo de Afriko la 400-kilometrojn larĝa mozambika kanalo; sed iam ne ekzistis tiu kanalo kaj la insulo estis parto de la kontinento, poste ĝi disiĝis kaj la apartiĝo daŭras milojn da jaroj kaj pro tio kaj bestaro kaj vegetalaro enhavas multajn endemismojn, kiel la lemuroj. La insulo estas la plej granda en Afriko kaj la kvina plej granda en la mondo. La ĉefurbo de Madagaskaro estas Antananarivo.

Dum la plej granda parto de la 19-a jarcento, la insulo estis administrita de la madagaskara reĝlando, kiun sekve abolicis la francaj koloniistoj. En 1960, Madagaskaro refariĝis sendependa, sed restas ĝis hodiaŭ forte influita de Francio, kaj politike kaj ekonomie.

La malagasa lingvo devenas de Indonezio. Ĝi pli precize apartenas al branĉo de la aŭstroneziaj lingvoj. La aliaj lingvoj de tiu grupo estas parolataj sude de Borneo.

[redakti] Geografio

Pli detalaj informoj troveblas en la artikoloj Geografio de Madagaskaro, Listo de urboj de Madagaskaro

Mapo de Madagaskaro. Nosy signifas "insulo" en la malagasa lingvo.

Madagaskaro havas areon de 587.000 km², tio estas amplekso komparebla al tiu de Kenjo. Ĝi estas la kvina plej granda insulo de la tuta mondo, post Aŭstralio, Gronlando, Nov-Gvineo kaj Borneo. La insulo troviĝas en la Hinda oceano, kaj estas trairata de la tropiko de Kaprikorno. Ĝi ĝuas tre strategian situon, kaj situas ĉe la mozambika kanalo, proksime al la sudorienta bordo de Afriko.

Nur 5% de la madagaskara teritorio estas uzata por agrikulturo. Grava problemo estas la progresa forigo de forstoj, tiel ke tiu fenomeno minacas la insulan ekologian medion : la rapida kresko de la loĝantaro estas la ĉefa kialo de la malapero de forstoj. Tio kaŭzas plian erozion de la malmultaj kultiveblaj terenoj kaj la sekiĝon de la akvaj fontoj. Akvo estas pli kaj pli poluciita de nekontrolitaj reĵetitaj ruboj, kaj ekzistas do risko de malsano (precipe ĥolero) en la plej multhomaj areoj.

Tiu giganta insulo entenas multajn belegajn pejzaĝojn, kiuj iasence havas la aspekton de paradizo forsavita el diluvo. Ankaŭ vivas en la insulo mirinde variaj bestoj. Madagaskaro estas rigardebla kiel insulo-kontinento, ĉar ĝi konsistigas apartan, senkomparan medion.

Ekzistas du sezonoj : la varma, pluvema sezono daŭras ekde novembro ĝis aprilo. Milda, seka sezono ekas en majo kaj finas en oktobro. La plej fortaj kaj oftaj ventoj estas sudorientaj, kaj la insulo de tempo al tempo spertas ciklonojn.

[redakti] Historio

Pli detalaj informoj troveblas en la artikoloj Historio de Madagaskaro, Madagaskara reĝlando

La reĝo Radama la 1-a de Madagaskaro

La unua homa setliĝo datiĝas eble de la 4-a jarcento aŭ malmulte antaŭe, ĉar ne estas pruvoj de antaŭa homa ĉeesto ekzemple ĉirkaŭ la 1-a jarcento. La prauloj de la nunaj insulanoj alvenis ekde la insularo kie nuntempe estas Indonezio, kaj pro tio la lokanoj havas aziajn trajtojn, tipajn kutimojn de la sudoriento de Azio kaj lingvon de la branĉaro malazia-polinezia. Kun ili alvenis ankaŭ iliaj hejmaj bestoj, inter kiuj elstaras la zebuo, kaj post iom da tempo post ilia alveno estingiĝis multaj endemismaj bestoj de la insulo, kiel la Giganta lemuro, la Orikteropo de Madagaskaro kaj Pigmea hipopotamo simila al tiu kiu troviĝas nun en okcidenta Afriko. Ankaŭ la arboj kaj vegetaloj suferis kaj nuntempe la insulo estas tro eroziita kaj konservas nur 20% de la originala vegetala kovrilo.

Poste okazis migradoj de bantuoj ekde la kontinento kiuj miksiĝis kun la loka loĝantaro, ĉefe en la orienta parto de la insulo. Komence de la Mezepoko alvenis la unuaj komercistoj persaj kaj ĝis la jaro 1000, la araboj. Frukto de tiu ĉeesto estas la fakto, ke en la norda parto de la insulo oni pleje praktikas nune la religion de Islamo.

Dum la 15-a jarcento kaj la 16-a jarcento, Portugalio, Britio kaj Francio klopodis instaliĝi en la marbordo, sed ili estis forpelitaj de la indiĝenoj, kiuj fine de la 17-a jarcento unuiĝis sub la reĝlando Merina, sur bazo en la centra altebenaĵo. Fine, la francoj sukcesis konstrui komercajn bazojn en la malgasiaj marbordoj, foje perforte, foje per diplomatiaj klopodoj, fine de la 18-a jarcento. Hungaro Moric Benjovski ricevis mandaton de Parizo por helpi la koloniigon. Li iĝis guberniestro, sed li strebis por la indiĝenoj, kiuj rigardis lin reĝo. En 1786 li mortis dum batalo kontraŭ la francoj en Maroantsetra.

Dum la Napoleonaj militoj, la reĝo Radama la 1-a de Merina flankeniris kun la britoj, kiuj pligrandigis siajn influojn en la insulo kontraŭ la francoj kaj trejnigis indiĝenojn per modernaj armiloj. Tamen post la morto de Radama la 1-a en 1828 oni persekutis la britojn, inkludante la misiistojn. Dum la reĝado de Radama la 2-a (1861–1863) oni enmetis serion de modernigaj reformoj kaj Madagaskaro malfermiĝis al la kontakto kun francoj kaj britoj, kio kaŭzis ke la sektoroj plej konservativaj mortigis la reĝon kaj retroirigis la reformojn. Francio alproprigis la tutan insulon al si en 1895 post venki la reĝinon Ranavalona la 3-a. Tiu ekziliĝis post unu jaro, samtempe kiam oni kreis militistan francan regadon kaj Madagaskaro iĝis franca kolonio.

Afiŝo fare de H. Galli pri la franca milito en Madagaskaro.

Jam en 1916 la francoj suferis problemojn pro la sekretaj naciistaj organizoj, sed sukcesis rehavi la povon. Francio perdis la kontrolon de la insulo nur dum 1942, kiam la britoj okupis ĝin pro timo, ke Japanio alproprigas Madagaskaron. En 1943 ĝi estis redonita al la libera Francio, kaj en 1946 ĉesis esti kolonio kaj iĝis transmara franca teritorio. Tio ne malhelpis, ke sekvajare eksplodis ribelo kiu devigis Francion kunvoki balotadon en la insulo, kie venkis la malradikalaj sendependuloj. En 1960 Madagaskaro sendependiĝis entute disde Francio kaj oni fondis respublikon sub la regado de Philibert Tsiranana, estro de la Socidemokrata Partio.

En 1975 okazis militista puĉo kiu donis la regadon al ŝipkapitano Didier Ratsiraka, kiu dure regis ĝis kiam en 1992 popola premo devigis lin elekti registaron por transiri al la demokratio. Ratsiraka malvenkis en la prezidenta balotado de 1993 antaŭ Albert Zafy, sed vemkis en la porleĝa balotado kiuj okazis samtempe. La kvereloj inter la anoj de Ratsiraka kaj la registaro de Zafy kaŭzis la forigon de tiu farita de la parlamento en 1996, kiam estis anstataŭita de Norbert Ratsirahonana. Tiu estis proksima kunlaboranto de Zafy kiu regis enombre ĝis 1997, en kies balotado Ratsiraka rehavis la povon.

Didier Ratsiraka pluhavis la povon ĝis la prezidentaj balotadoj de decembro de 2001, kiam la rivalo, tiama urbestro de Antananarivo Marc Ravalomanana venkis eĉ super la klopodoj de la registaro fiŝanĝi la rezulton.

Preskaŭ okazis intercivitana milito en 2002 kiam kaj la armeo kaj la socio de Madagaskaro disiĝis en du partojn kun la ĉefurbo Antananarivo regata de Ravalomanana, dum Ratsiraka estris alian registaron en la marborda urbo Toamasina. La internacia komunumo helpis la elektitan registaron de Ravalomanana kiu estis agnoskita en junio de 2002 de kelkaj landoj kiel Usono, Svisio kaj Norvegio. Aliaj eŭropaj landoj atendis ĝis kiam Francio finfine akceptis la elektitan prezidenton. Ratsiraka finfine forfuĝis el la lando al Francio.

Dum januaro de 2009 okazis protestoj kontraŭ Ravalomanana kiuj akriĝis kiam tiu ĉi fermis la radi- kaj televid-elsendejojn de Andry Rajoelina urbestro de Antananarivo, kiu estras krome la tutlandan protestadon kontraŭ Ravalomanana. Dum tiuj konfliktoj almenaŭ mortis 56 homoj. Ĝis 40.000 manifestaciantoj petis la demision de Ravalomanana. Ĉio iĝis la plej akra krizo en la lando dum la lastaj jaroj kaj malplibonigis la bildon de la lando en la ekstero. ^[1]

[redakti] Politiko

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Politiko de Madagaskaro

Marc Ravalomanana, prezidento de Madagaskaro.

En marto 1998, la madagaskaraj voĉdonantoj aprobis reformitan konstitucion. La ĉefaj institucioj de la Madagaskara Respubliko estas prezidento, parlamento (Nacia Asembleo kaj Senato), ĉefministro estrante registaron, kaj sendependa justico. La prezidento estas elektita de ĉiuj civitanoj por kvinjara, dufoje renovebla mandato. La lasta voĉdonado okazis la 3-an de decembro 2006, kaj Marc Ravalomanana estis elektita kiel la nova prezidento.

La Nacia Asembleo de Madagaskaro entenas 160 deputitojn, rekte elektitaj por kvinjaraj mandatoj. En la Senato troviĝas 90 senatanoj, el kiuj du trionoj estas elektitaj de lokaj asembleoj. La lasta triono estas nomumita de la prezidento. Ĉiuj havas sesjarajn mandatojn. La ĉefministro kaj la konsilio de la ministroj okupiĝas pri la ĉiutaga administrado de la registaro. La prezidento nomumas la ĉefministron.

La ĉefministro kaj la membroj de la parlamento iniciatas leĝojn, dum la registaro ekzekutas ilin. La prezidento rajtas disigi la Nacian Asembleon. La Nacia Asembleo povas kompense cenzuri la registaron, kiu do tiukaze emus ŝanĝi sian decidon. Ekzistas konstitucia kortumo, kiu ekzamenas la novajn leĝojn kaj kontrolas, ke ili ne kontraŭdiru la konstitucion de la lando.

La konstitucio estas favora al la aŭtonomiĝo de la ses provincoj.

[redakti] Provincoj kaj regionoj

Pli detalaj informoj troveblas en la artikoloj Provincoj de Madagaskaro, Regionoj de Madagaskaro

Madagaskaro estas dividata en ses aŭtonomaj provincoj (faritany mizakatena) kaj 22 regionoj. La regionoj entute estas subdividataj en 116 distriktoj, 1.548 komunumoj kaj 16.969 fokontany. La plej grandaj urboj havas specialan staton de commune urbaine kaj estas en sama nivelo de la distriktoj.

[redakti] Ekonomio

Madagaskaro estas populara turisma allogaĵo por eksterlandanoj kaj ankaŭ allogas investistojn en la sektoroj de la minado kaj kuŝejoj de nafto, kiujn kontrolas la eksterlandaj entreprenoj Total franca kaj Rio Tinto brita. La valuto de Madagaskaro estas la ariaro.

[redakti] Naturo

Pro la izolateco kie vivis la insulo dum multaj jarmiloj, la evoluo de la kaj vegetalaj kaj animalj specioj estas tute partikulara kaj eksterordinara. Nur ĉirkaŭ la 4-a jarcento je la alveno al la insulo de la homo kun la zebuo ekŝanĝis kaj la flaŭro kaj la faŭno. Ĉiukaze ankoraŭ estas tre rimarkinda la multnombro de endemismoj en Madagaskaro. Ties faŭno aspektas kvazaŭ ekstertera. La 80% de la malagasa bestaro estas maleble trovataj aliloke. La duono de la specioj de kameleonoj kaj la tuta tutmonda lemuraro estas tie.

Biogeografie la insulo apartenas al la Madagaskara ekoprovinco de la Afrik-Tropika ekozono laŭ la klasifiko de la Monda Natur-Fonduso (WWF).

[redakti] Esperanto en Madagaskaro

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Esperanto-movado en Madagaskaro

[redakti] Ekstera politiko

Madagaskaro apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifika Oceano.

[redakti] Notoj

1. ↑ El País, Las protestas contra el Gobierno causan 56 víctimas, (La protestoj kontraŭ la registaro kaŭzas 56 viktimojn), 29 januaro 2009, p. 7.

[redakti] Aliaj projektoj

[redakti] Eksteraj ligiloj

• Ŝtata paĝaro de Madagaskaro
• Ambasadejo de Madagaskaro en Vaŝingtono
• Turismo en Madagaskaro
• Historio de Malagasio